Dergi

  • Yazı Büyüklüğü A(-) A(+)
  • Paylaş
Prof. Dr. Şeref Demirayak - Doç. Dr. Barkın Berk

Prof. Dr. Şeref Demirayak, 1957 yılında Burdur’da doğdu. İlk ve orta öğrenimini Antalya’da tamamladı. Ankara Üniversitesi Eczacılık Fakültesi’ni (1979) bitirdi. Anadolu Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü’nde Farmasötik Kimya Doktoru oldu (1985). 1989 yılında doçent, 1996 yılında profesör oldu. Anadolu Üniversitesi Eczacılık Fakültesi’nde Farmasötik Kimya Anabilim Dalı Başkanlığı (1998-2003 ve 2008-2010), Eczacılık Meslek Bilimleri Bölümü Başkanlığı (2002-2007) ve Anadolu Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Müdürlüğü (2010) görevlerinde bulundu. 2010 yılından beri Medipol Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Dekanı olarak görev yapan Dr. Demirayak, evlidir ve iki çocuk babasıdır.

Doç. Dr. Barkın Berk, 1971 yılında Ankara’da doğdu. İlk ve orta öğrenimini TED Ankara Koleji’nde tamamladı. Lisans öğrenimini Hacettepe Üniversitesi Eczacılık Fakültesinde, yüksek lisans ve doktora eğitimini Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Farmasötik Kimya Programlarında gerçekleştirdi. 2003 yılında Yeditepe Üniversitesi Eczacılık Fakültesi’nde yardımcı doçent, 2013 yılında Medipol Üniversitesi Eczacılık Fakültesi’nde doçent kadrolarına atandı. Yeditepe Üniversitesi’nde çeşitli yöneticilik görevlerinde bulundu. Halen Medipol Üniversitesi Eczacılık Fakültesi’nde öğretim üyeliği ile Fakülte Yönetim ve Fakülte Kurulu Üyelikleri görevlerinde bulunmaktadır.

Eczacılık eğitimi: Mevcut durum ve yeni arayışlar

İnsanlar, hastalandıklarında kendilerini tedavi edenlere karşı her zaman minnet ve saygı duymuşlardır. Bilimin daha isminin konulmadığı çağlarda büyü/ritüelik seramoniler ile karışık bitki dekoksiyon ve ekstreleri, doğal minareller, taşlar,  hayvansal ekstreler veya salgılar, bazı zamanlarda insan organları tedavi amaçlı kullanılmıştır. İnsanlar bu yeti ve bilgilere sahip olanları, yüce, ulu güce sahip, tanrısal veya tanrıların elçileri addetmişlerdir. Bu bağlamda eczacılığın ve paralelinde tıp tarihinin başlangıcı bilinmemektedir.

Simya (Alchemy, Al-kimiya), dini ritüeller, keşifler, savaşlar ile başlayan eczacılığın hikâyesi bilgi teknolojileri ve biyoinformatik çağında tüm hızıyla devam etmektedir. Bu süreç içerisinde hiçbir bilim, mesleki uygulamaları veya eğitim, teknolojik değişim ve gelişimin yanı sıra, toplumsal sosyolojik ve psikolojik değişim, politika, ekonomi, ticaret veya hukuksal değişimden eczacılık mesleğinde olduğu kadar etkilenmemiştir.

Eczacı, temel hayat gayelerini yerine getirmeye çalışırken bir yandan toplumun ve değişen dünyanın kendisinden talep ettiği vazifeleri ve servis hizmetini verirken, diğer yandan mesleğine konan kurallar doğrultusunda güncel bilgilere uyum sağlamak zorunda kalmıştır.

Eczacılık meslek eğitmenleri ise sürekli mesleği besleyen diğer disiplinleri öğrenmek, takip etmek, araştırmak ve mesleğe adapte etmeye çalışırken, diğer taraftan mesleği reel dünyada icra edecek veya bilimi sürdürecek meslektaşlarının talep ettiği/ihtiyaç duyduğu şekilde değiştirip yenileyerek onlara aktarmaya çalışmıştır.

Ülkemizdeki eczacılık eğitiminin eğrisini veya doğrusunu, bugünü veya geleceğini tartışmadan önce, eczacılık “sanatının” tanımı ve durum fotoğraflarının tarihi gelişim ile beraber tam ve eksiksiz ortaya konması ve bunlardan gerekli derslerin çıkarılması gerektiği açıktır.

Türkiye’de eczacılık eğitiminin güncel durumu

Eczacılık mesleğinin tarifi ilk olarak, 18 Aralık 1953 tarih ve 6197 Sayılı Kanunda yapılmıştır. Bu kanunun bazı maddeleri, 17 Mayıs 2012 tarih ve 6308 Sayılı Kanunla değiştirilmiştir. Yeni kanuna eklenen en önemli maddelerden birisi, oldukça geniş bir eczacılık tanımıdır.

“Eczacılık; hastalıkların teşhis ve tedavisi ile hastalıklardan korunmada kullanılan tabii ve sentetik kaynaklı ilaç hammaddelerinden değişik farmasötik tipte ilaçların hazırlanması ve hastaya sunulması; ilacın analizlerinin yapılması, farmakolojik etkisinin devamlılığı, emniyeti, etkinliği ve maliyeti bakımından gözetimi; ilaçla ilgili standardizasyon ve kalite güvenliğinin sağlanması ve ilaç kullanımına bağlı sorunlar hakkında hastaların bilgilendirilmesi ve çıkan sorunların bildiriminin yapılmasına ilişkin faaliyetleri yürüten sağlık hizmetidir.”

Bu tanım, bir bakıma eczacının görevleri yanında, eczacılık eğitiminin kapsamında nelerin olması gerektiği ile ilgili ana hatları belirtmektedir. Ulusal yeterlikler çerçevesinde, eczacılık eğitiminin program çıktılarında ilgili konuların yer almasının gereği açıktır.

Günümüzde, 25 tanesi ülkemiz ve 3 tanesi KKTC sınırları içerisinde kuruluşu gerçekleştirilmiş veya gerçekleştirilme aşamasında olan toplam 28 eczacılık fakültesi bulunmaktadır. İlk eczacılık okulu olarak 1839 yılında açılan ve bugünkü İstanbul Üniversitesi Eczacılık Fakültesi’ni oluşturan okuldan sonra 1961-1968 yılları arasında açılan 6 eczacılık okulu ile birlikte fakülte sayısı 1998 yılına kadar 7 adet olarak kalmıştır. O yıldan günümüze kadar açılan eczacılık fakültesi sayısı, 2013 yılında 4 yeni fakültenin daha açılması ile birlikte 28’e ulaşmıştır. Öğrenci alan fakülte sayısı 20 olmuş, bu fakültelere 2012-2013 eğitim yılı başında toplam 1676 yeni öğrenci yerleştirilmiştir (Tablo 1). Eczacılık lisans eğitimi süresi 5 yıldır. Eczacılık dallarına ait yüksek lisans öğretim süresi ortalama 2 yıl, doktora çalışmaları ortalama 4 yıl sürmektedir.

Tablo 1: 2012 YGS sonuçlarına göre öğrenci alan eczacılık fakülteleri, bulundukları iller, kontenjan, yerleşen aday sayısı, minimum ve maksimum puanları

  Üniversite İl Kontenjan Yerleşen Aday Minimum Puan Maksimum Puan
1 Ağrı İbrahim Çeçen Ağrı 2011-2012 döneminde yerleştirme yapılmamıştır
2 Anadolu Eskişehir 129 129 446,17843 488,41233
3 Ankara Ankara 159 159 450,44912 493,37272
4 Atatürk Erzurum 67 67 443,32288 478,1111
5 Bezm-i Alem İstanbul 60 60 379,49972 493,62544
6 Bülent Ecevit Zonguldak 2011-2012 döneminde yerleştirme yapılmamıştır
7 Cumhuriyet Sivas 2011-2012 döneminde yerleştirme yapılmamıştır
8 Çukurova Adana 2011-2012 döneminde yerleştirme yapılmamıştır
9 Dicle Diyarbakır 2011-2012 döneminde yerleştirme yapılmamıştır
10 Doğu Akdeniz Kıbrıs 10 10 418,39307 449,27153
11 Ege İzmir 118 118 445,41846 485,80293
12 Erciyes Kayseri 62 62 447,1277 485,77789
13 Erzincan Erzincan 2011-2012 döneminde yerleştirme yapılmamıştır
14 Gazi Ankara 118 118 451,37705 509,32484
15 Hacettepe Ankara 103 103 458,06969 499,81725
16 İnönü Malatya 62 62 443,184 486,00913
17 İstanbul İstanbul 175 175 452,78327 503,79882
18 Karadeniz Teknik Trabzon 62 62 444,28722 479,71279
19 Kemerburgaz İstanbul 60 60 360,01107 461,6417
20 Marmara İstanbul 139 139 467,98337 489,07959
21 Medipol İstanbul 60 60 428,09328 502,1508
22 Mersin Mersin 62 62 455,54736 485,2241
23 Trakya Edirne 2011-2012 döneminde yerleştirme yapılmamıştır
24 Uluslararası Kıbrıs Kıbrıs 10 10 377,62821 432,26254
25 Yakındoğu Kıbrıs 100 100 306,58891 385,34254
26 Yeditepe İstanbul 70 70 383,96774 477,36502
27 Yeni Yüzyıl İstanbul 50 50 360,48392 465,24168
28 Yüzüncü Yıl Van 2011-2012 döneminde yerleştirme yapılmamıştır

2011-2012 öğretim yılında 16 eczacılık fakültesindeki öğrenci ve öğretim elemanları sayıları incelendiğinde Tablo 2 elde edilmektedir.

Tablo 2: 2011-2012 öğretim yılında eczacılık fakültelerine kayıt olan/okuyan/mezun olan öğrenci ve öğretim üye/yardımcılarının cinsiyetleri ile sayıları

  Yeni Kayıt Okuyan Mezun Toplam Prof. Doç. Y.Doç. Öğr.Gör./Uzm./Araş. Gör.
Toplam 1483 7069 988 806 247 84 157 318
Kadın 929 4051 505 603 166 69 115 253
Erkek 554 3018 483 203 81 15 42 65

Rakamlar karşılaştırıldığında sadece 2012 yılında eczacılık fakültelerine kaydolan öğrenci sayısının 190 kişi artmış olduğu görülmektedir.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü’nün hazırlamış olduğu “2023 Yılı Sağlık İşgücü Hedefleri ve Sağlık Hizmetleri Hakkında Rapor”un eczacılıkla ilgili bölümünde mevcut iş gücü rakamları verilmiş ve 2023 yılı için öngörülen durum belirlenmiştir. Buna göre 2011-2012 öğretim yılında Türkiye’deki 16 eczacılık fakültesine toplam 1483 yeni kayıt yapılmıştır. Bu yıl mezun olanlarla birlikte mevcut eczacı sayısı, yaklaşık 27 bin olacaktır. Bu yıldan itibaren yeni kayıt yaptıran öğrenci sayısının yaklaşık aynı kalması durumunda 2023 yılı sonunda eczacı sayısının yaklaşık 37 bin olacağı hesaplanmaktadır. Yeni düzenlemeyle, her 3 bin 500 kişiye bir eczane düşmesi ve bazı eczanelerin yardımcı eczacı çalıştırması durumunda, serbest eczanelerde çalışan eczacı sayısının 30 bin civarında olması beklenmektedir. Hastanelerde klinik eczacılık uygulamalarının yaygınlaşmasıyla bu sektördeki eczacı sayısının da 7 bin civarında olması gerektiği öngörülmektedir. Böylece öğrenci kontenjanlarının aynı kalması durumunda, 2023 hedeflerinde mezun eczacı sayısı ile çalışan eczacı sayısı rakamlarının eşit olacağı hesaplanmaktadır.

2001-2012 yılları arasında eczacılık fakültelerindeki öğretim üye ve yardımcılarının yıllara göre sayılarındaki değişim  (Tablo 3) incelendiğinde, 11 yıl içerisinde toplam öğretim üyesi sayısındaki artış 145 kişi iken özellikle araştırma görevlisi sayısında düşüş gözlenmektedir. 2001 yılında öğretim elemanı başına düşen öğrenci sayısı 11,8 iken günümüzde 14’lere çıkmaktadır. Kaldı ki bu istatistik homojen dağılımı göstermemektedir. Fakültelerde öğretim veren öğretim üyeleri ve yardımcıları eski ve köklü kurumlarda lokalize halde bulunmaktadır. Eğitim, yeni açılan fakültelerden görevlendirme yolu ile yürütülmektedir. Yeni kurulan fakültelerde öğretim üyesi/yardımcısı başına düşen öğrenci sayıları, bahsi geçen sayının onlu katlarına ulaşmaktadır.

Tablo 3: 2001-2012 öğretim yılları arasında eczacılık fakültesi öğretim üye/yardımcıları sayıları

Yıllar Toplam Öğretim Üyesi Toplam Prof. Doç. Yrd.Doç. Öğr. Yard. Toplam Öğretim Grv. Uzman Araş. Gör
2001-2002 736 352 180 68 104 384 16 19 349
2002-2003 753 354 184 64 106 399 18 23 358
2003-2004 735 356 193 63 100 379 20 22 337
2004-2005 732 363 201 63 99 369 22 19 328
2005-2006 733 366 195 68 103 367 20 19 328
2006-2007 721 393 204 83 106 328 22 19 287
2007-2008 780 424 207 88 129 356 17 24 315
2008-2009 743 428 202 103 123 315 17 26 272
2009-2010 734 448 217 102 129 286 20 21 245
2010-2011 751 456 225 96 135 295 17 25 253
2011-2012 816 497 249 84 164 319 15 26 278

Eczacılık öğretiminde de diğer bilimlerde olduğu gibi öğretim üyeliğine giden yol lisansüstü programlar ile başlamaktadır. 2001-2012 yılları arasında eczacılık fakültelerinin yüksek lisans programları 1515, doktora programları 417 mezun vermiştir. (Tablo 4)

Tablo 4: 2001-2012 Öğretim yılları arasında eczacılık fakülteleri yüksek lisans ve doktora programlarına kayıt olan /okumakta olan/ mezun öğrenci sayıları

Yıllar Yeni Kayıt Halen Okumakta Olan Mezun
  Toplam Yüksek Lisans Doktora Toplam Yüksek Lisans Doktora Toplam Yüksek Lisans Doktora
2001-2002 239 187 52 613 400 213 101 72 29
2002-2003 246 190 56 722 469 253 119 85 34
2003-2004 249 176 73 782 494 288 128 97 31
2004-2005 280 204 76 833 540 293 141 108 33
2005-2006 308 232 76 892 574 318 158 129 29
2006-2007 253 198 54 912 602 310 148 110 38
2007-2008 342 276 66 971 656 315 193 152 41
2008-2009 363 293 70 997 632 365 212 167 45
2009-2010 391 306 85 1136 800 336 211 160 51
2010-2011 308 229 79 1005 676 329 284 242 42
2011-2012 462 302 160 1199 765 434 237 193 44

Eczacılıkta, lisansüstü öğretimi, temel bilimler ve meslek bilimleri olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Genel yönelim olarak meslek bilimleri eczacılık mezunları tarafından tercih edilirken, temel bilimler ilgili lisans mezunları tarafından da tercih edilmektedir. Eczacılık lisansından farklı bir lisans sahibi, meslek bilimlerinde lisansüstü eğitim almak isterse lisansüstü eğitim konusuna koordineli meslek lisans dersleri kendisine lisansüstü eğitim sürecinde verilmektedir.  (Tablo 5)

Tablo 5: 2001-2012 öğretim yılları arasında eczacılık fakülteleri yüksek lisans ve doktora programlarına kayıt olan /okumakta olan/ mezun öğrencilerin programlardaki genel dağılımları

  Yeni Kayıt Okuyan Mezun
  Toplam Y. Doktora Toplam Y. Doktora Toplam Y. Doktora
Lisans Lisans Lisans
Programlar 462 302 160 1199 765 434 237 193 44
Eczacılık Temel Bilimleri 92 64 28 264 173 91 33 24 9
Farmakognozi 88 51 37 232 143 89 48 41 7
Farmakoloji 64 44 20 175 121 54 36 33 3
Farmasötik Kimya 70 52 18 172 118 54 52 44 8
Farmasötik Mikrobiyoloji 14 8 6 38 23 15 9 8 1
Farmasötik Toksikoloji 42 30 12 98 62 36 13 7 6
Farmasötik Teknoloji 69 35 34 174 97 77 39 32 7
Eczacılık İşletmeciliği 6 3 3 18 7 11 2   2
Farmasötik Biyoteknoloji 3 1 2 10 6 4 3 2 1
Eczacılık Meslek Bilimleri 14 14   14 14        
Radyofarmasi       4 1 3 2 2  

Genellikle eczacılık temel bilimlerine başvuran adayların yaklaşık yarısının kimya, biyoloji ağırlıklı olmak kaydıyla diğer lisans mezunlarından oluştuğu, meslek bilimlerinin ise tamamının eczacılık mezunlarından olduğu kabul edilirse, kaba bir hesapla 2012 yılında eczacılık fakültelerinden mezun olan 988 öğrencinin yaklaşık %27’sinin yüksek lisans programına devam etmeyi tercih ettiği görülmektedir. Bu durum geçmiş yıllar ile paralellik göstermektedir. Ancak eczacılık fakültelerinin tamamında lisansüstü eğitim bulunmamakta veya YÖK lisansüstü/doktora program açma kriterleri tutturulamamaktadır. Dolayısıyla yeni açılan fakülteler hem araştırma görevlisi bulmakta eskilerine göre zorlanmakta hem de kendi bünyelerinde öğretim üyesi yetiştirememektedirler. Yanı sıra eski fakülteler ise hem lisansüstü eğitimi verdikleri öğrencilere kadro yaratamamakta, hem de doktoralı mezunlarını hızla öğretim üyesi kategorisine yükseltememektedir. Doktoralı mezun ise ya alternatif olarak 5+6 yılını geçirdiği fakültede kalmakta inat etmekte veya serbest eczacılık veya endüstriye yönelmektedir. Bu durum, yüksek lisans mezuniyet düzeyinde veya doktora eğitim sürecinde akademik hayatı terk etmesine sebep olmaktadır. (Tablo 6-7)

Tablo 6: 2001-2012 yılları arasında eczacılık fakültelerindeki yüksek lisans programlarını bitirip, daha sonra doktora programlarına kayıt yaptıran öğrenci sayıları ve programlara göre dağılımı

Programlar Durum 2001-2002 2002-2003 2003-2004 2004-2005 2005-2006 2006-2007 2007-2008 2008-2009 2009-2010 2010-2011 2011-2012 Toplam %Değişim
Eczacılık Temel Bilimleri Y.L Mezun 24 16 23 23 28 20 29 31 39 25 24 282 59,22
Kayıt Olan 9 8 8 18 9 16 20 12 25 14 28 167
Farmakognozi Y.L Mezun 15 12 12 20 24 21 23 12 28 38 41 246 61,79
Kayıt Olan 7 8 10 12 16 5 14 10 16 17 37 152
Farmakoloji Y.L Mezun 10 14 11 9 18 11 29 17 22 38 33 212 58,02
Kayıt Olan 16 11 11 10 8 5 5 18 10 9 20 123
Farmasötik Kimya Y.L Mezun 16 9 7 17 18 12 25 31 22 65 44 266 42,48
Kayıt Olan 12 7 5 9 17 7 10 10 5 13 18 113
Farmasötik Mikrobiyoloji Y.L Mezun 2 1 5 6 2 5 10 8 8 13 8 68 41,18
Kayıt Olan 1 2 1 5 3 0 2 3 1 4 6 28
Farmasötik Toksikoloji Y.L Mezun 5 10 8 4 11 7 10 11 8 12 7 93 93,55
Kayıt Olan 6 8 8 8 10 8 4 5 11 7 12 87
Farmasötik Teknoloji Y.L Mezun 20 18 27 21 13 25 22 51 28 37 32 294 53,74
Kayıt Olan 12 11 26 14 7 8 10 11 13 12 34 158
Eczacılık İşletmeciliği Y.L Mezun 1 4 2 3 8 3 3 4 3 2 0 33 57,58
Kayıt Olan 0 1 3 0 2 3 1 0 4 2 3 19
Farmasötik Biyoteknoloji Y.L Mezun 1 0 2 3 4 0 1 2 2 2 2 19 36,84
Kayıt Olan 1 0 1 0 1 0 0 1 0 1 2 7
Eczacılık Meslek Bilimleri Y.L Mezun 0 0 0 2 1 3 0 0 0 0 0 6  
Kayıt Olan 0 0 3 0 3 2 0 0 0 0 0 8
Radyofarmasi Y.L Mezun 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 2 2  
Kayıt Olan 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Eczacılık meslek bilimleri ve radyofarmasi programları göz önüne alınmadığında yüksek lisans programlarını bitiren öğrencilerin sadece %56’sı öğrenimlerine doktora seviyesinde devam etmektedir.

Aynı yıllar arasında ilgili bölümlerde kayıtlı olan öğrenci ve mezun olan öğrenci yüzde oranı Tablo 7 yardımıyla incelendiğinde doktora programını bitirme oranının ortalama % 49 olduğu gözlenmektedir.

Tablo 7: 2001-2012 yılları arasında eczacılık fakültelerindeki doktora programlarına kayıt yaptıran ve mezun olan öğrenci sayılarının programlara göre dağılımı

Programlar Durum  2001-2002 2002-2003 2003-2004 2004-2005 2005-2006 2006-2007 2007-2008 2008-2009 2009-2010 2010-2011 2011-2012 Toplam  % Değişim 
Eczacılık Temel Bilimleri Kayıt Olan 9 8 8 18 9 16 20 12 25 14 28 167 35,93
Mezun 8 4 5 7 2 5 3 8 6 3 9 60
Farmakognozi Kayıt Olan 7 8 10 12 16 5 14 10 16 17 37 152 44,08
Mezun 2 8 6 8 6 3 6 4 10 7 7 67
Farmakoloji Kayıt Olan 16 11 11 10 8 5 5 18 10 9 20 123 54,47
Mezun 6 5 5 4 8 9 11 7 2 7 3 67
Farmasötik Kimya Kayıt Olan 12 7 5 9 17 7 10 10 5 13 18 113 61,06
Mezun 5 6 7 6 6 6 5 6 11 3 8 69
Farmasötik Mikrobiyoloji Kayıt Olan 1 2 1 5 3 0 2 3 1 4 6 28 39,29
Mezun 0 1 1 1 1 0 0 1 1 4 1 11
Farmasötik Toksikoloji Kayıt Olan 6 8 8 8 10 8 4 5 11 7 12 87 48,28
Mezun 1 3 1 3 1 7 0 5 8 7 6 42
Farmasötik Teknoloji Kayıt Olan 12 11 26 14 7 8 10 11 13 12 34 158 52,53
Mezun 4 4 6 2 4 8 13 13 11 11 7 83
Eczacılık İşletmeciliği Kayıt Olan 0 1 3 0 2 3 1 0 4 2 3 19 26,32
Mezun 0 1 0 0 0 0 0 1 1 0 2 5
Farmasötik Biyoteknoloji Kayıt Olan 1 0 1 0 1 0 0 1 0 1 2 7 85,71
Mezun 0 0 0 2 1 0 1 0 1 0 1 6
Eczacılık Meslek Bilimleri Kayıt Olan 0 0 3 0 3 2 0 0 0 0 0 8  
Mezun 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0  
Radyofarmasi Kayıt Olan 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0  
Mezun 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0  

Sağlık Bakanlığı 2011 istatistiklerine göre Türkiye’de 26 bin 89 eczacı bulunmaktadır. Bu rakamın 1891’i Bakanlığa bağlı hastane (1448) ve diğer birimlerde (443) görev yapmaktadır. Aynı istatistiğe göre akademik unvanına bakmaksızın 245 tanesi üniversitelerde, 23 bin 953’ü ise serbest olarak veya endüstride çalışmaktadır. 2012 Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre ise ülkemizde her 100 bin kişiye 35 adet eczacı düşmektedir.

Gelişmeler, problemler, sonuç ve yorumlar

Eczacılık, meslek olarak cazibesini yitirmeyen meslekler arasındaki yerini hala korumakla beraber diğer mesleklerde olduğu gibi ülkemizde ciddi eğitsel ve uygulama sorunları ile karşı karşıyadır.

Uluslararası Eczacılık Federasyonu (FIP, International Pharmaceutical Federation), WHO ve UNESCO eczacılık lisans eğitiminin global anlamda, hem günümüzün hem de geleceğin toplumsal ve işgücü ihtiyacına yönelik değişen bilim ve uygulamalar ışığında tekrar düzenlenmesi amacıyla bir çalışma gurubu kurmuş ve 2012 yılında yayımladıkları raporda, izlenmesi gerekli eğitim stratejisinin genelden bağımsız olarak toplumsal ihtiyaç ve işgücüne yönelik olması gerekliliğini vurgulamıştır.

Sağlık Bakanlığı ve Türk Eczacılar Birliği istatistiklerine göre eczacıların lisansüstü eğitimi alsa bile %90’ından fazlasının serbest eczacılığı tercih ettiği, bu oranın sadece %3 civarının endüstriye yönlendiği gözlenmektedir.

Eczacılık fakültesi mezunları, yukarıda belirtildiği gibi 6308 sayılı yasa ile ilaç, kozmetik, besin takviyeleri, ruhsatlı bitkisel ürünlerin hazırlanması, hastaya sunulmasından sorumludur. Yanı sıra bu preparatlarda araştırma geliştirme çalışmaları, ilacın analizlerinin yapılması, farmakolojik etkisinin devamlılığı, emniyeti, etkinliği ve maliyeti bakımından gözetimi, ilaçla ilgili standardizasyon ve kalite güvenliğinin sağlanması ve ilaç kullanımına bağlı sorunlar hakkında hastaların bilgilendirilmesi ve çıkan sorunların bildiriminin yapılmasına ilişkin faaliyetlerin tümünden de sorumludur. Eczacı; eczane, ecza deposu mesul müdürlüğü, ilaç üretim tesisi, kozmetik imalathanesi, ilaç Ar-Ge merkezi gibi müesseseleri açabilir veya bu tür resmî ya da özel müesseselerde mesul müdürlük yapabilecek tek yetkilidir.

Yukarıda sayılan tüm işleri yapabilecek seviyede mezun yetiştirebilmek için ülkemizde takip edilen lisans/lisansüstü eğitim yeterli mi? Kuşkusuz ki bilimsel kısmı için evet, örneğin Ar-Ge çalışmalarından, ilaç etkinliğinin belirlenmesine, kozmetik ve tıbbi bitkisel ürünler hazırlanmasına kadar gerekli tüm dersler eğitim sistemimiz içeriğinde bulunmakta. Ancak hasta bakımı, psikoloji, hukuk, beslenme ve besin destekleri, muhasebe, iş idaresi, pazarlama vb. derslerin çok kapsamlı lisans düzeyinde gösterilmemesi veya bu dalların lisansüstü eğitimde yoksunluğu, mezunlar için gerçek hayatta ciddi problem oluşturmaktadır.

Yanı sıra biyoteknoloji, klinik ve sosyal eczacılık, eczacılık/eczane işletmesi/işletmeciliği gibi dallarda eğitmen sayımız çok az, diğer dallarda ise geçmişte günümüz ihtiyacını karşılayacak şekilde planlanmamış durumdadır.

Bir diğer problem, mezunların yukarıda belirtilen sebeplerden %90’ından fazlasının serbest eczacılığa yönelmesi ve bu işi Ankara, İstanbul, İzmir veya Adana gibi gelişmiş şehir veya yörelerde yapmak istemesi, 6308 sayılı yasa ile artık nüfus başına eczane sayısına planlama getirilmiş, yardımcı eczacılık kısaca usta-çırak ilişkisi tekrar uygulamaya konmuş, gelişmemiş yörelere planlama dahilinde yeni mezunların yönlenmesi planlanmıştır.

Gözden kaçan problem, ihtiyaç sayısı veya planlanan kadar eczacı yetiştirsek de, artan nüfusa bağlantılı, bu popüler mesleğe talebin de artmakta olmasıdır. Ebeveynler çocuklarının eczacı olmasını ve geleceklerini garanti altına almak istemektedir. Bu durum, yönetimleri eczacılık fakültesi sayısını arttırmaya yönlendirmekte ve kısa sürede çok sayıda fakülte kurulmasına izin verilmektedir. Yaklaşım yanlış olmamakla beraber, açılan bu fakültelerde temel bilimler haricinde “ki bu dalların eğitimi eczacılar haricinde de verilebilmektedir”, meslek bilimlerini öğretecek yeterli sayıda öğretim üyesi bulunmamakta ve bulunan öğretim üyeleri ise eski ve köklü kurumlarda, merkez illerde lokalize durumda bulunmaktadır. Öğretim üyesinin yetiştirilmesi için gerekli olan öğretim yardımcısı, araştırma görevlisi sayısı ise gün geçtikçe piyasa şartları sebebiyle düşmekte, serbest eczacılık, yeni mezuna daha cazip gelmektedir. Öğretim üyesi atanabilecek durumda olanlar ise gene kendi eğitildikleri kurumları tercih etmektedirler. Bu durum yeni açılan fakültelerde, öğretim üyesi açığının eczacılık lisans, yüksek lisans, doktora mezunu olmayanların meslek bilimlerine öğretim üyesi olarak atanması sonucunu doğurmaktadır. Bu noktada eczacılık mesleğinin ve eğitiminin tarihsel gelişim içerisinde ve günümüz uygulamasında usta-çırak eğitimine dayandığını, lisans eğitiminin kalitesinin düşürülmesi ve tek yönlü verilmesinin açabileceği sorunları hatırlamak faydalıdır ve acil olarak problem çözümlenmelidir.

Ülkemiz ilaç Ar-Ge ve üretiminde dışa bağımlıdır. Eczacıların ilaç endüstrisinde %2 civarında istihdam edilmesi gerçekte iki nedene dayanmaktadır. Bunların ilki, yeni mezun eczacının serbest eczacılığı tercih etmesi” ki genelde firmalar tarafından telaffuz edilen budur” ve firmaların daha düşük maliyetle aynı işi yapabildiklerine inandıkları personeli istihdam etme isteklerinin yanı sıra eğitim döneminde personele harcadıkları yatırımın daha sonra boşa gitmesini istememeleridir. Bu yaklaşım, ticari açıdan doğrudur ve eczacılıkta lisans/lisansüstü düzeyindeki eğitimler ya akademik ya da piyasa eczacısı yetiştirmek üzerine kurulmuştur. Ancak bu durum firmalarda “kopyala-yapıştır” uygulamasını da beraberinde getirmekte ve inovatör olmalarını belli ölçüde kısıtlamaktadır. Ülkemizde 2023 yılında ilaçta üretim ve Ar-Ge’de yerli sanayi ile dışa bağımlılık azaltılmak, akademi-endüstri işbirliği arttırılmak isteniyor ise endüstriyel, eczacılık eğitimine hem lisans hem de yüksek lisans düzeyinde hemen başlanmalı, biyoteknoloji, farmasötik mikrobiyoloji, kişiselleştirilmiş ilaç tasarımı geleceğin dallarında eğitim yaygınlaştırılmalıdır. Eğitim sürecinde firmaların çeşitli maliyetlerinin azaltılması ve eczacının firmanın ihtiyaçlarını karşılayacak ve tercih edilmesini arttıracak katma değerler ile şekillendirilmesi gerekmektedir.

Eczacıların bir diğer sorunu da diplomalarının uluslararası arenada tanınmamasıdır. Eczacılık eğitimin akreditasyonu, kalitesinin belirli uluslararası kriterlerin üstüne çekilmesi için gerekli çalışmalara, eczacılık fakültelerinin katılımı ile kurulan ECZAK (Eczacılık Akreditasyonu) adı altında gönüllü oluşum ile başlanılmıştır. Bu oluşumun kısa süreçte bağımsız resmi yapısına kavuşturulması ile eczacılık eğitiminde kalite kriterleri ve denetimi oluşturulacaktır.

Eczacılık eğitimini ve eczacılık uygulamalarını, eczacıların yetkinliklerini eleştirmek çok kolay olmakla beraber, meslek dalımızın hastayla en son ve en çok karşı karşıya, en çok toplum sağlığı ile ilgili, en değişken meslek olduğunu unutmamakta fayda olduğunu düşünüyoruz. Ülkemizin refahı ve mutlu bir toplum olmasının yollarından birisinin; onu sağlıklı tutabilecek son basamağın eğitiminin kuvvetlenmesinden, saygınlığının ve refahının devam etmesinden geçtiği kanaatindeyiz.

Kaynaklar

2012 FIP Global Pharmacy Workforce Report, FIPed publications, 2012.

2023 Yılı Sağlık İşgücü Hedefleri ve Sağlık Hizmetleri Hakkında Rapor, T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Ankara, 2012.

Düşük Cirolu Serbest Eczaneler Araştırması, TEB yayınları, 2007.

Kremers and Urdang's History of Pharmacy, Glenn Sonnedeker, American Institute of the History of Pharmacy publication, 1976.

ÖSYM İstatistikleri, 2001-2012

Sağlık İstatistikleri 2011 Yıllığı, Sağlık Bakanlığı Yayınları, 2011.

Türkiye’de Sağlık Eğitimi ve Sağlık İnsan Gücü Durum Raporu, YÖK Yayınları, 2010.

Haziran-Temmuz-Ağustos 2013 tarihli Sağlık Düşüncesi ve Tıp Kültürü Dergisi, 27. sayı, s: 40-45’den alıntılanmıştır.

20 AĞUSTOS 2014
Bu yazı 5023 kez okundu

Etiketler



Sayı içeriğine ait yorum bulunamamıştır. Yorum yazabilmek için üye girişi yapınız

  • SON SAYI
  • KARİKATÜR
  • SÖYLEŞİ
  • Şehir hastaneleri hakkında düşünceniz nedir?