Yeni Patojenlerin Kökenleri Bilimsel Danışma Grubu’nun (SAGO) yaklaşık 3,5 yıl süren bağımsız değerlendirme süreci sonucu hazırladıkları raporun temel bulguları Nature dergisinde (https://www.nature.com/articles/d41586-026-00530-y) yayımlanarak kamuoyuyla paylaşıldı.
Değerlendirmede kanıt olarak kullanılanlar: 2020 ve 2021 yıllarında Wuhan’ı ziyaret eden uluslararası ekiplerin çalışmaları; hakemli bilimsel yayınlar ve ön baskılar; Kasım 2021 ile Haziran 2025 arasında uluslararası uzmanlarla yapılan tartışmalar; çeşitli bilimsel kuruluşların raporları (2022 Lancet Komisyonu dâhil); ve kamuya açık istihbarat raporları.
2022 sonuna kadar tahminen 20 milyondan fazla insanın ölümüne yol açan ve küresel ekonomiye 16 trilyon ABD dolarına varan maliyeti olan bu virüsün kökeni ancak titiz bilimsel araştırmalarla ortaya konabilir; spekülasyon veya siyasi görüşlerle hiçbir bilimsel sorun çözümlenemez.
Hipotezlerin karşılaştırmalı özet tablosu aşağıda sunulmuştur. Elbette tam değerlendirme yayın detaylı okunarak yapılabilir.
Bu makalenin en önemli sonuçları özetlersek;
1. Kanıtların ağırlığı zoonotik kökeni işaret etmektedir. SAGO’’nun 3,5 yıllık bağımsız değerlendirmesi, hakemli bilimsel kanıtların büyük çoğunluğunun SARS-CoV-2’nin hayvan kaynaklı olduğunu desteklediği sonucuna varmıştır. Nalburunlu yarasalardaki yakın akraba suşlar (RaTG13 ve BANAL-52) bu hipotezin en güçlü genomik destekleridir.
2. Huanan Pazarı erken bulaşmada merkezi rol oynamıştır. Bilinen en erken vakaların yüzde 60’ından fazlasının Huanan Deniz Ürünleri Pazarı ile bağlantılı olması, pazardaki çevresel örneklerde iki farklı genetik soyun tespit edilmesi ve duyarlı yaban hayvanı türlerinin varlığı, bu pazarın salgının ilk odaklarından biri olduğunu kuvvetle düşündürmektedir.
3. Kesinlik henüz sağlanamamıştır. SARS-CoV-2’nin insan popülasyonuna ne zaman, nerede ve nasıl girdiği konusunda henüz kesinlik yoktur. Ek bilgi talepleri karşılanmadıkça veya yeni veriler elde edilmedikçe köken sorusu tam olarak yanıtlanamayacaktır.
4. Şeffaflık eksikliği araştırmayı ciddi biçimde engellemektedir. Çin hükümetinin laboratuvar personeli sağlık kayıtları, biyogüvenlik protokolleri ve denetim raporlarını paylaşmayı reddetmesi, laboratuvar sızıntısı hipotezinin bilimsel olarak değerlendirilmesini fiilen imkânsız kılmıştır. Bu durum, herhangi bir hipotezin kesin olarak dışlanamamasının temel nedenlerinden biridir.
5. Dondurulmuş ürün hipotezi bilimsel destek bulamamıştır. Çin hükümetinin resmî olarak desteklediği bu hipotez, SAGO’nun bağımsız değerlendirmesinde yeterli bilimsel kanıtla desteklenememiştir. Dondurulmuş ürünlerdeki viral tespitler, zaten yaygın toplum bulaşmasının olduğu döneme aittir.
6. DEFUSE ve benzeri teoriler bilimsel incelemeye dayanmamaktadır. Kamuoyunda yaygınlaşan DEFUSE hibe teklifi teorisi, yanlış yorumlara dayanmaktadır. Söz konusu teklif finanse edilmemiş, yarasalar için yalnızca çoğalamayan rekombinant proteinler önerilmiş ve genomik analizler SARS-CoV-2’nin bu kimerik yapıdan türetilmiş olamayacağını göstermiştir.
7. Furin kesim motifi tek başına laboratuvar kökeninin kanıtı değildir. SARS-CoV-2’ye özgü RRAR furin kesim motifi dikkat çekici olmakla birlikte, benzer furin kesim elementleri Betacoronavirus alt cinslerinin pek çok üyesinde doğal olarak bulunmakta olup, bu elementin rekombinasyon yoluyla doğal yollardan edinilmiş olması mümkündür.
8. Bilim, siyasetin değil kanıtların rehberliğinde ilerlemeli. SAGO’nun en temel mesajı, tahminen 20 milyondan fazla ölüme ve 16 trilyon dolarlık ekonomik kayba yol açan bu virüsün kökeninin ancak titiz, bağımsız ve kanıta dayalı bilimsel araştırmayla aydınlatılabileceğidir. Siyasi spekülasyonlar ve toplumsal baskılar bilimsel sürecin yerini almamalıdır.
9. Küresel biyogüvenlik altyapısı güçlendirilmelidir. Köken ne olursa olsun, zoonotik koronavirüslerle çalışan tüm laboratuvarlarda uluslararası biyogüvenlik standartlarının yükseltilmesi, yarasa mağaralarına yakın topluluklarda genomik sürveyansın sürdürülmesi ve hayvan ticaretinin daha sıkı denetlenmesi acil öncelikler arasında yer almaktadır.
10. Bir sonraki SAGO dönemi için veri paylaşımı zorunludur. DSÖ ikinci bir SAGO dönemi önermiş ve yeni katılımcılar için çağrıda bulunmuştur. Araştırmanın devamı için Çin başta olmak üzere tüm ülkelerin ellerindeki sınıflandırılmış istihbarat raporlarını, laboratuvar kayıtlarını ve hayvan ticaret verilerini SAGO ile şeffaf biçimde paylaşması gerekmektedir.
